Στα ανεμοδαρμένα υψόμετρα της ερήμου Αtacama στην Βόρεια Χιλή, μιά καινούρια περιπέτεια ξεκινάει.

0

Του Δρ. Παντελή Παπαδόπουλου

padelis

Η γειτονιά εκεί γύρω … Με την ΑLMA στα 5.100 στο Llano Chajnantor, και τα 66 μεγάλα ραδιοτηλεσκόπια, και ίσως το μεγαλύτερο τεχνολογικό επίτευγμα της επιστήμης ανεξαρτήτως τομέα, είναι δίπλα μας, προϊόν συνεργασίας 15 χωρών…

Ο αέρας είναι λεπτός και αρκετά ξηρός ενώ ο ουρανός δείχνει βαθιά γαλάζιος σε υψόμετρο 5100 μέτρων στο υψίπεδο της ερήμου Ατακάμα καταμεσής των Άνδεων στη Βόρεια Χιλή. Εδώ σε αυτό το μαγικό αλλά αφιλόξενο τοπίο η ανθρώπινη δραστηριότητα περιορίζεται μόνο στην εξόρυξη μετάλλων, αλλά και σε κάτι ακόμη το οποίο βρίσκεται σε εντελώς αντίθετη κατεύθυνση …προς τα άστρα ! Είναι εδώ πάνω, και ειδικότερα στο υψίπεδο Chajnantorόπου μια πολυεθνική συνεργασία ανάμεσα στην Ευρώπη (οι χώρες που μετέχουν στο EuropeanSouthernObservatory) τις Η.Π.Α, τον Καναδά, την Ιαπωνία και την Χιλή κατασκευάζουν το AtacamaLargeMillimeterArray (ALMA), θέτει σε λειτουργία το μεγαλύτερο επίγειο τηλεσκόπιο στον κόσμο, και την μεγαλύτερη τεχνολογική εγκατάσταση που έχει ποτέ κατασκευαστεί σε τέτοια υψόμετρα.

Το τηλεσκόπιο αυτό αποτελείται από 50 κεραίες – «πιάτα» των 12 μέτρων και από 16 κεραίες των 7 μέτρων. Με τα βασικά της συστήματα να έχουν εγκαινιαστεί ήδη από το 2011, η ALMA έχει αρχίσει την εξερεύνιση του μοριακού Σύμπαντος. Το ΑLMA με τα πιάτα του να λειτουργούν μαζί σαν ένα συμβολόμετρο και με τους ευαίσθητους αισθητήρες του, που η λειτουργία τους βασίζεται σε υπέρ-ψυχρές (4Κ ή -269C) επαφές υπεραγωγού – μονωτή – υπεραγωγού, θα είναι ικανό να ανιχνεύσει και να απεικονίσει τις πολύ αδύναμες φασματικές γραμμές εκπομπής από μια μεγάλη ποικιλία μορίων στο Γαλαξία μας, σε άλλους Γαλαξίες και σε όλο το Σύμπαν. Οι μοριακές γραμμές εκπομπής, μαζί με συνεχές φάσμα λόγω θερμικής εκπομπής από τα ίχνη της κοσμικής σκόνης, η οποία πάντα είναι αναμιγμένη με αέριο υδρογόνο από τα αστέρια, θα είναι το υλικό που θα απεικονίσει το ALMA. Αυτό το υλικό θα προέρχεται από τους πρωτοπλανητικούς δίσκους που περιφέρονται γύρω από διάφορα άστρα (ήλιους) στον Γαλαξία μας μέχρι τα τεράστια αποθέματα υδρογόνου που σχηματίζονται σε μακρινούς γαλαξίες μερικά εκατομμύρια χρόνια μετά τη Μεγάλη Έκρηξη (Big Bang).

ALMA_and_a_Starry_Night

Αυτός ο μεγάλος στόχος, μάς έφερε όλους εδώ επάνω για να ρυθμίσουμε και να δοκιμάσουμε νέους δέκτες που λειτουργούν σε υψηλές συχνότητες με μια πολυεθνική ομάδα από αφοσιωμένους ανθρώπους. Κατά τη διάρκεια της δυόμισι εβδομάδων παραμονής μου στο San Pedro de Atacama, όπου είναι εγκατεστημένη η απομακρυσμένη βάση ελέγχου των πολλών ραδιοτηλεσκοπίων που ήδη υπάρχουν στο υψίπεδο της Atacama, συνεργάστηκα κυρίως με Χιλιανούς και Αυστραλούς καθώς και με ένα παλικάρι από την Ουγγαρία. Κάθε μέρα ξεκινούσαμε για μια οκτάωρη εργασία στα 5000 μέτρα υψόμετρο, ρυθμίζοντας δέκτες, γεμίζοντας δοχεία βαθμολόγησης από υγρό άζωτο και κάνοντας διάφορες δοκιμές. Κατά τη διάρκεια της νύκτας λειτουργούσαμε το ραδιοτηλεσκόπιο υψηλών συχνοτήτων ΝΑΝΤΕΝ -2 από την απομακρυσμένη βάση του San Pedro ενώ βρισκόμαστε σε ζωντανή σύνδεση με έναν άλλο θάλαμο ελέγχου, πολλές χιλιάδες μίλια πέρα από τον Ειρηνικό, στο πανεπιστήμιο της Nagoya στην Ιαπωνία. Η σκληρή νοητική και φυσική εργασία στο υψίπεδο είχε τις επιπτώσεις της σε ένα μέλος της ομάδας ο οποίος καταπονήθηκε αμέσως από την εργασία σε αυτό το υψόμετρο ώστε έπρεπε γρήγορα να μεταφερθεί ακόμη χαμηλότερα από τη βάση μας στο San Pedro (2800 μέτρα) στο λιμάνι της Antofagasta στο επίπεδο της θάλασσας. Αν εξαιρέσουμε αυτό το συμβάν η εργασία μας συνεχιζόταν αμείωτη κατά τη διάρκεια της ημέρας, ενώ οι αστρονομικές παρατηρήσεις επαναλαμβάνονταν σχεδόν κάθε νύχτα όταν οι εξαιρετικές συνθήκες που είναι δυνατόν να επικρατούν στην έρημο της Atacama κάνουν αισθητή την παρουσία τους με τον μετρητή υδρατμών στην ατμόσφαιρα να δείχνει συχνά λιγότερα από 0,3 χιλιοστά στήλης νερό πάνω από το τηλεσκόπιο (σε συνήθη μέρη στον πλανήτη μας αυτό είναι γύρω στα 5-10 χιλιοστά. Η Atacama είναι πιο άνυδρη και από τη Σαχάρα).Τέτοιες συνθήκες παρατηρούνται σπάνια ακόμη και στα 4100 μέτρα υψόμετρο του βουνού Mauna Kea στη Χαβάη (όπου βρίσκεται η μόνη άλλη συλλογή από ραδιοτηλεσκόπια υψηλής συχνότητας που υπάρχει στον πλανήτη) και μπορούν να ξεπεραστούν μόνο από εκείνες στο Νότιο Πόλο. Ήταν λοιπόν πολύ λογικό σε αυτό το ακραίο φυσικό περιβάλλον της Αtacama ένας από το πλήρωμά μας να ήταν ο υπεύθυνος αστρονόμος ενός ραδιοτηλεσκοπίου υψηλών συχνοτήτων (AST/RO) στην Ανταρκτική για τρία συνεχή χρόνια.

Οι τελευταίοι αστρονομικοί μας στόχοι ήταν δύο αναπάντεχες ουράνιες κηλίδες, ακραίες σε εμφάνιση ακόμη και με τα μέτρα του συχνά βίαιου και τυρβώδους μεσοαστρικού αερίου. Δύο υπολείμματα supernova (ή υπερκαινοφανών αστέρων) όπου πανίσχυρα κύματα πίεσης, αποτέλεσμα της βίαιας έκρηξης καταστροφής πολύ μαζικών Ήλιων (από 8 έως 120 φορές πιο μαζικών από τον δικό μας), «σάρωσαν» κάποτε μεγάλες περιοχές μεσοαστρικού αερίου. Εάν υπάρχουν μόρια ακόμη και στο μέσο ενός τέτοιου κοσμικού χάους τότε μπορούν να βρεθούν παντού στο Σύμπαν, πρώτοι σπόροι ενός ακόμη κοσμικού θαύματος : της ζωής. Η περιπέτεια συνεχίζεται…

 

Δρ. Παντελής Παπαδόπουλος

BSc στην Αθήνα, Φυσικό, 1990

MSc και PhD στο Πανεπιστήμιο του Toronto (Physics & Astronomy)

Καναδικό Ινστιτούτο για Θεωρητική Αστροφυσική (CITA)

Έχει εργασθεί στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Καλιφόρνιας, στο Αστεροσκοπείο του Leiden και στο τμήμα Αστροφυσικής της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Διαστήματος ESΑ που βρίσκεται στην Ολλανδία (ESA/ ESTEC), στο ETH στην Ζυρίχη (Ελβετία), στο Πανεπιστήμιο της Βόννης και στο Ινστιτούτο Max Planck για Ραδιοαστρονομία.

Επί του παρόντος : προσωπικό στη σχολή Φυσικής και Αστρονομίας στο Πανεπιστήμιο του Cardiff. Επί μακρόν επιστημονικός επισκέπτης στο European Southern Observatory (ESO) στο Garching/ Μόναχο (www.eso.org) σε project ALMA. Eργάζεται σε Θεωρητική Αστροφυσική και Παρατηρησιακή Αστροφυσική με τα μεγαλύτερα ραδιοτηλεσκόπια στον κόσμο στο Νέο Μεξικό USA (VLA), στα Αστεροσκοπεία Mauna Kea της Χαβάης στα 4.100 μέτρα με το James Clerk Maxwell Telescope, κατασκευασμένο από Μεγάλη Βρετανία, Kαναδά και Ολλανδία και στην ΑLMA (στην έρημο Atacama της Βορείου Χιλής) όπου πηγαίνει συχνά σε αποστολές.

 

 Το περιοδικό δεν συμφωνεί απαραίτητα με τα γραφόμενα από έκαστο αρθρογράφο. Απαγορεύεται η αναδημοσίευση άρθρου ή τμήματος άρθρου χωρίς την αναφορά του ονόματος του περιοδικού και του ονοματεπώνυμου ή ψευδώνυμου του αρθρογράφου.

Share.

About Author